Thầy Mạc Đường đã đi xa

Hôm nay 20/10/2026, ngày mà PGS-TS Mạc Đường trở về với cát bụi. Trung tâm Nghiên cứu và Thực hành gia phả (Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM) trân trọng giới thiệu bài viết của PGS-TS Hà Minh Hồng - Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Lịch sử dòng họ và là một trong những học trò ưu tú của PGS-TS Mạc Đường.

Sau đây là toàn văn bài viết của PGS-TS Hà Minh Hồng:

PGS-TS Mạc Đường (Ảnh: Tư liệu Trung tâm NC&THGP)

Một mất mát vừa đến với Viện Lịch sử dòng họ: Phó giáo sư, tiến sĩ Mạc Đường - nhà dân tộc học, nguyên Viện trưởng Viện KHXH vùng Nam bộ, người sáng lập Viện Lịch sử dòng họ (Thành phố Hồ Chí Minh), người thầy của nhiều thế hệ nghiên cứu và thực hành gia phả, đã tạ thế sáng ngày 8/10/2026.

Tuổi nhân sinh của Thầy vắt qua hai thế kỷ (1935-2026) với nhiều hành trình đời người, trong đó chủ yếu là hành trình chịu khó và không sợ chùn chân mỏi gối đi trên những nẻo đường gập ghềnh của khoa học để đạt đến những đỉnh cao của sự nghiệp vì con người (Nhân học).

Còn nhớ Thầy tự thuật: “Đầu mùa hè năm 1956, khi phượng đỏ trên đường Cổ Ngư bắt đầu nở rộ, nước hồ Tây trong xanh nhất trong năm là lúc tôi đến nhận công tác ở Ủy ban Dân tộc Trung ương. Ngôi nhà 16 phố Thụy Khê đối diện với trường Trung học Chu Văn An là nơi làm việc và nhà tập thể của Phòng Nghiên cứu Văn - Sử thuộc Ủy ban Dân tộc Trung ương. Ở đó công việc nghiên cứu dân tộc của tôi được bắt đầu”.

Nghe Thầy kể mà cảm phục cách làm khoa học của Thầy: “Chúng tôi say sưa trong việc đi điền dã, tham gia các cuộc họp, tự học tiếng Nga, tự rèn tiếng Pháp, tự đào tạo lấy trình độ chuyên môn và lý luận. Vừa làm để có mục tiêu học tập và vừa học tập để phục vụ cho sự nghiệp nghiên cứu của đơn vị và bản thân, nói ngắn gọn là “vừa làm, vừa học” - đó là cách tiến lên và là phương pháp phát triển của sự nghiệp nghiên cứu của chúng tôi”.

Thầy còn “bật mí” chuyện một thời Viện Sử học tổ chức học tập Học thuyết Mác - Lênin về kinh tế chính trị học, duy vật lịch sử và duy vật biện chứng, về lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô, Đảng Cộng sản Trung Quốc, về phương pháp luận sử học… Thầy thọ giáo những vấn đề căn bản về phương pháp luận sử học mác-xít, đặc biệt là tiếp thu trường phái dân tộc học Liên Xô qua quan điểm dân tộc học của viện sĩ Tônstốp - nhà Đông phương học hàng đầu của Liên Xô và các chuyên gia tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội lúc bấy giờ (Boriscopski - khảo cổ học, Buxưghin - dân tộc học, Gluscơva - ngôn ngữ học) về nhiệm vụ, chức năng khoa học, đối tượng, mối quan hệ với các khoa học lịch sử và các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản của dân tộc học.

Vậy nên nghe tin thầy tạ thế, học trò vội thống kê và ngỡ ngàng với thời gian từ thập niên 60 của thế kỷ trước đến những thập niên đầu thế kỷ này, thầy có danh mục hàng chục công trình tác phẩm nghiên cứu được xuất bản, gần trăm bài báo đã công bố, trong đó có 12 công trình để đời như sau:

1) Các dân tộc miền núi Bắc Trung Bộ: Sự phân bố dân cư và những đặc trưng văn hóa (Nxb Khoa học, 1964)

2) Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng (Sở Văn hóa tỉnh Lâm Đồng, 1983).

3) Vấn đề dân tộc ở Sông Bé (Nxb Sông Bé, 1985).

4) Vấn đề dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long (Nxb Khoa học xã hội, 1991)

5) Giáo dục ngôn ngữ và sự phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số phía Nam (Nxb Khoa học xã hội, 1993)

6) Xã hội người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975, tiềm năng và phát triển (Nxb Khoa học xã hội, 1994).

7) Dân tộc học và vấn đề xác định thành phần dân tộc: Lý thuyết - Nghiên cứu - Tư liệu (Nxb Khoa học xã hội, 1997)

8) Vấn đề giảm nghèo trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Hồ Chí Minh (Đồng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, 2001).

9) Dân tộc học - Đô thị và vấn đề đô thị hóa (Nxb Trẻ, 2002) 

10) Nghèo đô thị và cuộc chiến chống đói nghèo ở thành phố Hồ Chí Minh (Nxb Khoa học xã hội, 2004) 

11) Đô thị hóa và vấn đề giảm nghèo ở Tp. Hồ Chí Minh: Lý luận và thực tiễn (Khoa học xã hội, 2005) 

12) Môi trường Văn hoá đô thị hiện đại (Nxb Khoa học xã hội, 2016)

Đáng chú ý trong số những trước tác khoa học của thầy, có công trình được coi là tác phẩm kinh điển đặt nền móng cho việc nghiên cứu phân ngành nhân học/dân tộc học đô thị tại Việt Nam; có công trình phân tích thực trạng, nguyên nhân và các giải pháp giảm nghèo trong tiến trình phát triển đô thị; cũng có công trình nghiên cứu sâu sắc về biến đổi và các giá trị văn hóa trong không gian đô thị đương đại.

Thầy không chỉ hiện hữu là “Nhà dân tộc học” mác-xít, mà còn là nhà giáo, nhà khoa học giáo dục, người thầy của nhiều thế hệ nhà giáo bậc đại học, sau đại học ở phía Nam. Người học trò đầu tiên được thầy hướng dẫn năm 1981 là Trần Ngọc Khánh với đề tài “Một số đặc trưng văn hoá dân tộc trong nghề gốm và dệt cổ truyền của người Chăm ở Thuận Hải” - Luận văn cử nhân Dân tộc học đầu tiên ở phía Nam). Về sau thầy hướng dẫn và tham gia hướng dẫn nhiều luận văn, luận án khoa học lịch sử và dân tộc học, như “Động thái dân số tộc người của các dân tộc ít người ở Nam Bộ Việt Nam” (Luận án phó tiến sĩ, Đinh Văn Liên, 1994); “Chuyển biến kinh tế nông hộ và kinh tế hợp tác trong nông nghiệp ngoại thành Thành phồ Hồ Chí Minh 1975-1994” (Luận án tiến sĩ, Đinh Huy Liêm, 2001); “Chùa Giác Lâm trong bối cảnh văn hóa chùa Nam Bộ” (Luận án tiến sĩ, Hồ Ngọc Liên, 2002); “Lịch sử phát triển huyện Cần Giờ Thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ Đổi mới (1986- 2000)” (Luận án tiến sĩ, Hoàng Văn Lễ, 2004)…

Còn nhớ thập niên 90 thế kỷ trước, khi thầy làm Viện trưởng Viện KHXH Vùng Nam bộ, lần đầu tiên từ sau giải phóng ở phía Nam có một cơ sở nghiên cứu khoa học đi tiên phong trong việc thực hiện chức năng đào tạo cán bộ có trình độ sau đại học về một số ngành KHXH để phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội thời kỳ Đổi mới. Những lớp cao học, nghiên cứu sinh được mở ra, biến địa chỉ Viện KHXH Vùng Nam bộ (49 Nguyễn Thị Minh Khai) thành “vườn ươm khoa học” của hàng trăm nhà khoa học trẻ với nhiều đề tài nghiên cứu về KHXH được hình thành, trong đó nhiều người tiếp tục nghiên cứu trở thành nhà khoa học, nhà quản lý giỏi, nhiều luận văn luận án chuyển thành đề tài và dự án phát triển kinh tế-xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh, thành phía Nam.

Là người nghiên cứu chuyên sâu về nhân học và tộc người, thầy Mạc Đường càng nhiều trăn trở về lịch sử dòng họ, trong đó có họ Mạc. Bước vào tuổi 70 thầy vẫn quen đi về các địa phương tìm tòi, đối chiếu, phân tích lý giải những dấu tích quá khứ tộc người. Rồi một ngày nọ, con cháu họ Mạc từ trong Nam ra ngoài Bắc bỗng bảo nhau tìm đọc công trình mới của thầy về “Góp phần đổi mới quan điểm đánh giá Vương Triều Mạc” (Nxb Trẻ, 2005) - một tồn định của lịch sử đã 400 năm, nay được giải mã. Cuốn sách làm cho họ Mạc (và cả các dòng họ khác ở Việt Nam) nhận ra giá trị thực của minh, đồng thời nhắc nhở nhau hãy luôn nhớ về lịch sử dòng tộc. Và điều bất ngờ hơn là cũng chính từ đó, thầy Mạc Đường ấp ủ, phôi thai một ngành lịch sử mới: Lịch sử dòng họ.

Thế rồi sức lóe sáng ấy của nhà khoa học Mạc Đường, bắt gặp được nhân duyên của nhóm Nghiên cứu và thực hành gia phả ở Thành phố Hồ Chí Minh sau 23 năm tồn tại, đã đưa đến sự sinh thành Viện Lịch sử dòng họ (ngày 19 tháng 6 năm 2013). Lần đầu tiên ở phía Nam Tổ quốc và cả Việt Nam xuất hiện một Viện nghiên cứu tư nhân về Lịch sử dòng họ. Cho đến nay dù chưa vài chục năm, Viện ấy vẫn là duy nhất, được Sở Khoa học công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cấp phép, hoạt động bởi các nhà khoa học đã hết tuổi hành chính, duy trì theo cơ chế ba không (không trụ sở hội họp, không kinh phí thù lao, không nhân sự cơ hữu). Điều cơ bản là Viện Lịch sử dòng họ từ đó đến nay vẫn một hạt nhân linh hồn và định hướng khoa học: Thầy Mạc Đường - Chủ tịch Hội đồng Viện. 

Thầy Mạc Đường phát biểu tại Lễ Tổng kết năm 2019 và Vinh danh nhà nghiên cứu gia phả - Hán Nôm Võ Văn Sổ (Bà Giã, Phước Vĩnh An, Củ Chi, 05/01/2020)

Viện ấy của Thầy từ đó là cầu nối hiển nhiên giữa nghiên cứu lịch sử dòng học với các dòng tộc và chi họ đã và đang khởi phát mạnh ở phía Nam (họ Vũ - Võ, họ Hoàng - Huỳnh, họ Trần, họ Phạm, họ Phan…). Thầy đề xuất chủ trương thành lập Hội đồng Mạc tộc phía Nam và đứng ra làm Chủ tịch Hội đồng để tạo ra tiền lệ cho các dòng họ đang trở minh vận động phát triển.

Viện ấy được Thầy định hướng hoạt động với việc tổ chức các cuộc hội thảo khoa học, tọa đàm (Quốc Tổ Hùng Vương, Võ Văn Nhâm và gia phả chi họ Võ ở Bà Giã, Việc họ, Một số vấn đề giáo dục gia đình…), xuất bản thường kỳ ấn phẩm nghiên cứu (Nghiên cứu Lịch sử Dòng họ), xét tặng và vinh danh các nhà gia phả học, kết nối hoạt động với các đối tác trong nước và quốc tế (hợp tác với tổ chức FamilySearch International của Hoa kỳ, trao đổi với các đại học, địa phương, tổ chức nghiên cứu lịch sử, văn hóa trong, ngoài nước); đào tạo nghiên cứu và thực hành gia phả... Toàn hệ thống Viện cùng một hướng tôn vinh các phương châm cơ bản trong hoạt động gia phả học: “Quốc Tổ thiêng liêng, Dòng họ vĩnh truyền, Gia đình hạnh phúc”, “Nghiên cứu gia phả là khoa học, thực hành gia phả là thiêng liêng”.

Thầy Mạc Đường và các đại biểu trong Lễ Tổng kết năm 2019 tại Củ Chi của Viện Lịch sử dòng họ

Viện ấy theo tinh thần và giá trị dân tộc học của Thầy, đang mở thêm nhiều cánh cửa mới (Mạng Gia phả xã hội, Câu lạc bộ Bách gia tinh hoa, Câu lạc bộ Gia phả trẻ…) để phát triển trong thời buổi công nghệ và số hóa không chờ đợi ai nếu không muốn sinh tồn.

Vâng ! Thầy vẫn sinh tồn cùng những di sản một thời gian khó, vẫn cùng các thế hệ hậu duệ đang đưa nôi lịch sử và văn hóa các dòng họ người Việt đi vào năm tháng sinh trưởng thành thành, cho dù hôm nay Thầy đã đi xa.

Kính viếng hương hồn thầy bất diệt !

Học trò HÀ MINH HỒNG
(Viện Lịch sử dòng họ)

- Dấu ấn nhà dân tộc học Mạc Đường

- PGS-TS Mạc Đường với Mạc tộc